Nizamü’1-Mülk

 

Nizamü’l Mülk, Büyük Selçuklu devletinin, idâri, malî ve askeri teÅŸkilatını kuran ve kurduÄŸu bu teÅŸkilat bütün müslüman devletlerce örnek alınan, mahir bir devlet adamıdır.
Alp Arslan ve MelikÅŸah devirlerinde (1064′ten vefat ettiÄŸi 1092′ye kadar) 29 yıl fasılasız devam eden vezirliÄŸi esnasında yaptığı icraatlarla bütün Müslümanların gönlünde taht kurmuÅŸ deÄŸerli bir âlimdir.

Asıl ismi Hasan olan Nizamü’l Mülk, 10 Nisan 1018′de Horasan’ın eski kültür merkezlerinden olan TuÅŸ ÅŸehrine baÄŸlı Nukan kasabasında doÄŸmuÅŸtur. Babası Ali bin Ä°shak, Gazne Devletinde vazife gören bir devlet memurudur.

Nizamü’l Mülk ve kardeÅŸi, devrin meÅŸhur fâkihlerinden Ebu’l Kasım Abdullah’ın yanında mükemmel bir tahsil görmüşlerdir. Öyle ki Nizam-ül Mülk henüz 11 yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i ezberlemiÅŸ ve yine çok genç yaÅŸta iken fıkıh âlimleri arasında zikredilir olmuÅŸtur.

Dinî ve edebî kültürü ile temayüz eden Nizam-ül Mülk idarecilikte de büyük muvaffakiyet göstermiÅŸtir. Babası ile birlikte Gaznelilerin maiyyetinde çalışmış, 24 Mayıs 1040′taki Dandanakan savaşından sonra Selçuklu hizmetine girmiÅŸtir.

Nizam-ül Mülk Belh valisi Ebu Ali bin Åžadân’ın yanında bulunduÄŸu esnada ÅŸehrin idaresinde gösterdiÄŸi maharetten dolayı tanınmış ve daha sonra Merv’de bulunan Alparslan’ın yanına gitmiÅŸtir. O tarihten sonra da Alparslan’ın yanından ayrılmamıştır. Alparslan Selçuklu tahtına oturur oturmaz Nizm-ül Mülk’ü kendine vezir tayin etti. Halife Kaim bin Amrillah tarafından kendisine “Nizam-ül Mülk”, “Kıvâmü’d Devle ve’ddîn” lakapları verildi.

Nizam-ül Mülk, Malazgird muharebesi hariç (Alparslan tarafından her ihtimale karşı, memleketi idare etmek vazifesi ile Hemedan’a gönderildiÄŸi için iÅŸtirak edememiÅŸtir) Devletin bütün fütuhat muharebelerinde padiÅŸahlarla (Alparslan ve MelikÅŸah) birlikte olmuÅŸ, cesareti ve isabetli kararları ile zafere giden yolu göstermiÅŸtir.

Devlet teşkilatında, askerî, idarî ve malî sahalarda yapmış olduğu yeniliklerle devletin sağlam temeller üzerine kurulması için çalışmış ve bunda da muvaffak olmuştur.

Kurmuş olduğu idari sistem bütün İslam ülkelerine ve Osmanlı Devletine örnek olmuştur.

Bu mahir idareci İslâmiyyeti gerçek yönüyle her tarafta anlatmak ve bâtıl cereyanların yayılmasını engellemek için kurmuş olduğu medreselerle de Devlete ve İslamiyyete büyük hizmetlerde bulunmuştur.

Fatımilerin yaymış olduÄŸu Åžiî-batınî düşüncelerin ve Hasan Sabbah’ın sapık fikirlerinin Selçuklu Devleti bünyesinde yer tutmaması ve Ä°slam akidesinin halk tarafından her yönüyle öğrenilip yaÅŸanması için gayret sarfetmiÅŸ ve bu maksatla medreseler kurdurmuÅŸtur. Ä°sfahan, BaÄŸdad, Basra, Nişâbûr, Herât, Belh, Âmul, Musul gibi mühim beldelerde kurulan “Nizamiye Medreselerinde tesbit edilen ortak bir eÄŸitim programıyla deÄŸerli ilim adamları yetiÅŸtirilmiÅŸtir.

Nizamiye Medreseleri, sistemli bir şekilde kurulmuş olan ilk üniversite olarak tarihlere geçmiştir.

Nizam-ül Mülk’ün bu çalışmaları sayesinde Ehl-i Bid’anın propagandası kırılmıştır. Bütün çalışmalarının sonuçsuz kaldığını gören sapık görüşlü Hasan Sabbah, bu büyük devlet adamını ortadan kaldırmak için planlar yapmaktaydı. Nizam-ül Mülk 15 Ekim 1092′de bir Batınî fedaisi tarafından hançerlenmek suretiyle ÅŸehid edilmiÅŸtir. Nâaşı Ä°sfahan’a getirilerek oradaki türbesine defnedilmiÅŸtir.

Örnek devlet adamı ve Ä°slamiyyete ömrünü vakfetmiÅŸ büyük bir insan olan Nizamü’l Mülk asırlar boyu hatıralarda yaÅŸamıştır. Nizamü’l Mülk’ün vefatından sonra oÄŸullan ve torunları Selçuklu Devletine vezir olarak hizmet etmiÅŸlerdir.

Nizam-ül Mülk’ün “Siyasetnâme” isimli çok deÄŸerli bir de eseri bulunmaktadır.

Burhan Bozgeyik