Ahmed Cevdet Pasa

19. asrın en meÅŸhur Devlet adamı ve âlimlerinden birisi de Ahmed Cevdet PaÅŸa’dır.

Cevdet Paşa Devlet kademelerindeki icraatlarıyla, telif ettiği eserlerle ve hukuk sahasındaki üstün başarısıyla devrinde ve sonraki yıllarda takdirle hatırlanmıştır.

27 Mart 1822′de Lofça’da doÄŸan Cevdet PaÅŸa ilim âlemine çok küçük yaşında adımını atmıştır. Dedesi Ahmet AÄŸa Prut gazilerindendir. Babası Ä°smail AÄŸa Lofça’nın idare meclisi azâsıdır. Annesi AyÅŸe Sünbül Hanım da kültürlü, ilim, irfan kıymeti bilir bir kadındır. Bu ÅŸekilde ilme kıymet veren bir aile muhitinde büyüyen Ahmet Cevdet, ilk tahsilini doÄŸduÄŸu kasabada yapmış, çok kuvvetli bir dinî kültür edinmiÅŸtir. 17 yaşına kadar Lofça’daki âlimlerden dinî ilimlerin yanı sıra, Arapça, mantık ve fen ilimleri tahsil etmiÅŸtir. Fıtraten, zeki, kabiliyetli ve çalışkan olan Ahmet Cevdet 1839′da Ä°stanbul’a gelmiÅŸ ve Fatih Camiinde tahsiline devam etmiÅŸtir. Bir taraftan öğrenirken diÄŸer taraftan da öğrendiÄŸini öğretmektedir. Devrin ricali, âlim ve ÅŸairleriyle tanışmış, hepsinin takdirini kazanmıştır.

1844′te Dârül-Mesnevî’nin açılışı esnasında padiÅŸah I.Abdülmecit’in huzurunda Mesnevi-i Åžerif icazetini almıştır.

Medresede, hadis, tefsir, mantık, âdap, ilm-i kelam, hikmet, hendese, hesap, cebir, kozmoğrafya, coğrafya tahsil ederek kuvvetli bir ilmî yapı kazanmış olan Cevdat Paşa, devlet hizmetinde çeşitli kademelerde selâhiyetini ortaya koymuş ve her vazifesinde muvaffakiyet göstermiştir.

1845′te Müderris oldu. 1850′de Meclis-i Maârif âzâlığı ile Darülmuallimîn müdürlüğüne tayin edildi-. 1851′de devrin en yetkili ilim müessesesi olan “Encümen-i DâniÅŸ”e âza tayin edildi. Bu vazifede iken “Kavâid-i Osmaniyye” isimli dilbilgisi kitabını Sultan Abdülmecid’e takdim etti. 1853′te de otuz yılda ikmal edeceÄŸi 12 ciltlik meÅŸhur eseri “Tarih-i Cevdet” in üç cildini tamamlayarak padiÅŸaha sundu.

Cevdet Paşa bir yandan resmî vazifelerini yaparken bir yandan da ilmî faaliyetini devam ettirmekte, durmadan eser telif etmekteydi. Onun parlak çalışmalarla geçen vazife hayatına göz atmaya devam edelim:

1855′te Vak’anüvis olan Cevdet PaÅŸa, yine aynı sene içerisinde Galata Mollası olarak hizmet verdi. Meclis-i Âli-i Tanzimat âzası oldu. Bu vazifede iken cezaî kanunnâmeleri tamamlamada çalıştı. 23 Mayıs 1863′te Bosna-Hersek müfettiÅŸliÄŸine gönderildi. Bu vazifeden dönüşünde kendisine Osmanlı niÅŸanı verildi. 1865′te vezir (paÅŸa) rütbesini kazandı ve akabinde Haleb ValiliÄŸine tayin olundu. 1868′de Ä°stanbul’a çaÄŸrılarak “Divan-ı Ahkâm-ı Adliye” ve “Cemiyet-i Ä°lmiyye” baÅŸkanlıklarına getirildi. Cevdet PaÅŸa, yirmi sene bu vazifede kaldı. Bu vazifede iken 1872′de MaraÅŸ valiliÄŸine (18 gün), Bursa valiliÄŸine gönderilmiÅŸse de sonradan tekrar çaÄŸrılarak, Hanefi fıkhının temel alındığı kanunların tanzimi için çalışan heyetin başına getirildi.

Temel hukuk eserlerinden olan ve uzun zaman kullanılan “Medeni kanunları” muhtevi Mecelle’nin tanziminde en büyük vazifeyi yüklenmiÅŸtir.

Cevdet Paşa çeşitli defalar, mühim devlet makamı olan nazırlık (bakanlık)larda bulunmuş ve bu makamlarda iken çok değerli icraatlar yapmıştır.

Vefatına kadar, beş defa adliye, üç defa marif, iki defa evkaf (vakıflar), birer defa da dahiliye (içişleri), ticaret ve ziraat (tarım) nazırlığı yapmıştır. Ayrıca Şûrayı Devlet (Danıştay) reisliği de yapmıştır.

Mühim devlet idareciliÄŸi esnasında isabetli karar vermesiyle de tanındı. 1877′deki Osmanlı-Rus harbinin aleyhinde bulundu ve devletin harbe girmesini istemedi, fakat imkânları elvermediÄŸinden harbe mani olamadı.

25 Mayıs 1895′te Ä°stanbul’da Hakkın rahmetine kavuÅŸan Cevdet PaÅŸa geride kendisini rahmetle andıran deÄŸerli eserler ve uzun yıllar boyunca verilen deÄŸerli hizmetler bıraktı. Fatih türbesi mezarlığına defnedildi.

Cevdet Paşa, tarih, hukuk, edebiyat ve dinî ilimler sahasında kıymetli eserler telif etmiştir. Başlıcaları şunlardır:

Kavâid-i Osmaniye, Belâgat-i Osmaniye, Kavâid-i Türkiyye, Divançe (kaside ve gazeller), Tezâkir (tarih), Tarih-i Cevdet, Mâruzât, Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefâ… Ayrıca kendisinin baÅŸkanlığındaki ilmî bir heyetin hazırladığı ve 1868′den 1926′ya kadar 58 sene mer’iyette kalan MECELLE’yi de Cevdet PaÅŸa’nın emek verdiÄŸi eser olarak kabul etmek lazımdır.

Cevdet Paşa Yurdumuzda Hukuk Fakültesinin kurucusu olarak da isim yapmıştır.

Burhan Bozgeyik